يكديگر هم ميل تركيبى دارند و هم تنازع و تخاصم . ثمره اين دو نبرد ، تكامل يعنى پيدايش و افاضه شدن صورت جديد است . پس دولت مظهر تكامل اجتماع است و اين خود ناشى از مدنى بالطبع بودن انسان است . دين و سياست ، مسأله جدايى رجوع شود به كتاب سيرى در انديشه سياسى عرب : صفحه 53 : نظريه شبلى شميل بر جدايى صفحه 60 : على عبدالرزاق و طه حسين صفحه 71 : طه حسين صفحه 97 : سيد جمال ، همبستگى دين و سياست صفحه 130 : عبده و رابطه اصلاح نظام دينى و اصلاح نظام سياسى صفحه 148 : عبده و رابطه اصلاح نظام دينى و اصلاح نظام سياسى صفحه 167 : كواكبى و رابطه دين و سياست صفحه 183 : نظريه على عبدالرزاق بر جدايى صفحه 226 : پانعربيسم عكسالعملى در برابر پانتركيسم و رابطه هر دو با جدايى دين از سياست صفحه 258 : نظريه « الدين للهو الوطن للجميع » دين ( مذهب ) و ماترياليسم تاريخى رجوع شود به ورقه ماترياليسم تاريخى و مذهب و ورقه هاى ماترياليسم تاريخى و ورقه هاى آيا طبيعت تاريخ مادى است ؟ . دين ، مذهب ، ريشه طبقاتى مذهب شرك و مذهب توحيد رجوع شود به جزوه مذهب عليه مذهب ، صفحات 20 ، 21 ، 26 ،